Mệnh Thuỷ và aquamarine: viên đá màu nước biển, vì sao phần lớn đã được nung và cách tách nó khỏi topaz xanh
Mục “Mệnh Thuỷ” đã có bài tổng quan, bài về đá đen và xanh, đá đen thật giả, obsidian và phân biệt các loại đá xanh dương. Bài này dành riêng cho aquamarine, loại đá có cái tên gốc Latin nghĩa là “nước biển”. Màu xanh nhạt trong trẻo của nó gần như là hình ảnh của chính hành Thuỷ.
Aquamarine là gì
Aquamarine là beryl màu xanh lam đến xanh lục lam. Beryl là cùng khoáng vật với ngọc lục bảo (emerald); khác nhau ở chất tạo màu: ngọc lục bảo có crôm hoặc vanađi, aquamarine có sắt. Độ cứng 7,5 đến 8, ít bao thể hơn ngọc lục bảo rất nhiều. Viên aquamarine sạch trong như nước là chuyện bình thường, trong khi ngọc lục bảo sạch là cực hiếm.
Các nguồn lớn gồm Brazil, nhiều nước châu Phi như Nigeria, Madagascar, Mozambique, và Pakistan.
Theo quan niệm màu ngũ hành
Màu xanh lam, đen thuộc Thuỷ trong bảng màu phổ biến; màu trắng, ánh kim thuộc Kim, mà Kim sinh Thuỷ. Aquamarine xanh lam nhạt, nhiều khi gần trong suốt, nên được nhiều nguồn xếp hợp với người mệnh Thuỷ, và cả mệnh Mộc (Thuỷ sinh Mộc). Người mệnh Hoả thì một số nguồn khuyên tránh vì Thuỷ khắc Hoả. Đây là quy ước về màu.
Vì sao viên nhỏ màu thường nhạt
Màu của aquamarine thường nhẹ. Ánh sáng đi qua viên đá càng dài thì màu càng đậm, nên viên lớn trông đậm hơn viên nhỏ dù cùng một khối đá. Một viên 1 carat thường xanh rất nhạt; muốn xanh rõ ở cỡ nhỏ thì phải là đá có màu bản thân đậm, hiếm và đắt hơn. Đây là lý do chuỗi hạt aquamarine nhỏ thường trông gần như trắng ngả xanh, hoặc mờ đục.
Aquamarine còn có đa sắc: nhìn theo một hướng xanh lam rõ, hướng khác gần như không màu. Thợ cắt phải chọn hướng cho mặt bàn nhìn xanh nhất.
Nung để bỏ sắc lục
Nhiều aquamarine thô có sắc xanh lục hoặc ngả vàng. Nung ở nhiệt độ vừa phải làm sắc vàng biến mất, viên đá chuyển xanh lam “sạch” hơn. Đây là cách xử lý rất phổ biến, ổn định và khó phát hiện; thị trường mặc định phần lớn aquamarine xanh lam đã qua nung. Người bán tử tế vẫn nên nói.
Tên thương mại “Santa Maria” chỉ aquamarine xanh lam đậm, gốc từ một mỏ ở Brazil, nay dùng rộng hơn cho màu đậm tương tự. Như mọi tên nơi chốn trên nhãn, nó mô tả màu nhiều hơn là chứng nhận nguồn gốc.
🔴 Aquamarine, topaz xanh, spinel tổng hợp và thuỷ tinh
Đây là phần quan trọng nhất cho người mua. Ba thứ hay được bán lẫn hoặc thay cho aquamarine:
- Topaz xanh nhạt (Sky blue): rất giống aquamarine, thường rẻ hơn vì phần lớn được chiếu xạ từ topaz không màu, nguồn dồi dào. Phân biệt: topaz nặng hơn rõ (tỷ trọng khoảng 3,5 so với khoảng 2,7 của aquamarine), chiết suất cao hơn nên sáng hơn chút, và topaz có cát khai hoàn toàn. Chắc chắn cần đo chiết suất hoặc tỷ trọng ở nơi có dụng cụ.
- Spinel tổng hợp xanh nhạt: dùng giả aquamarine từ lâu. Đơn khúc xạ, dưới kính lọc Chelsea có thể hiện đỏ hồng, trong khi aquamarine thường hiện xanh lục.
- Thuỷ tinh: bọt khí tròn, mép giác mòn tròn sau thời gian đeo, giá rất rẻ.
Topaz xanh không phải đồ giả, nó là đá thật khác loại. Vấn đề chỉ là trả giá aquamarine cho topaz, hay ngược lại. Hoá đơn nên ghi rõ tên khoáng vật.
Aquamarine trong văn hoá và vì sao được ưa làm quà
Ở phương Tây, aquamarine là đá tháng Ba trong danh sách đá theo tháng sinh, và gắn với những câu chuyện của người đi biển: đá của thuỷ thủ, đá giữ bình yên trên sóng. Ở Việt Nam, aquamarine ít được nhắc trong sách cổ, mà đến với người mua qua bảng màu ngũ hành và qua thị trường trang sức hiện đại. Màu xanh nhạt nhẹ nhàng, hợp nhiều kiểu trang phục, dễ đeo đi làm, nên nó là quà tặng phổ biến cho người mệnh Thuỷ, mệnh Mộc, hoặc đơn giản cho người thích màu biển.
Cảnh giác với “aquamarine” giá rẻ trong chuỗi hạt
Chuỗi hạt ghi “aquamarine” giá rất thấp có thể là beryl đục chất lượng thấp (vẫn là aquamarine thật, chỉ không trong), nhưng cũng có thể là thạch anh nhuộm xanh, thuỷ tinh mờ, hay đá xanh nhạt khác như amazonite, larimar giả. Soi xuyên đèn: hạt nhuộm có màu dồn ở vết nứt; hạt thuỷ tinh có bọt khí; amazonite có vân sọc trắng như lưới. Với chuỗi hạt, hỏi thẳng người bán chất liệu và yêu cầu ghi trên hoá đơn.
Độ bền và chăm sóc
- Độ cứng 7,5 đến 8, đeo hằng ngày được, nhưng aquamarine có thể mẻ ở mép gờ khi va mạnh.
- Rửa nước ấm, xà phòng nhẹ, bàn chải mềm. Máy siêu âm thường an toàn với viên sạch không nứt.
- Aquamarine sạch nên bẩn rất dễ thấy: dầu da bám dưới đáy làm viên đá mất sáng. Rửa định kỳ là cách giữ nó trong.
- Nhiệt cao (lửa hàn) có thể làm đổi màu đá đã nung; báo thợ khi sửa.
Chọn aquamarine cho người mệnh Thuỷ
- Muốn màu rõ: chọn mặt đeo, nhẫn có viên lớn vừa phải, hoặc chấp nhận màu nhạt ở viên nhỏ.
- Muốn giá dễ chịu: chuỗi hạt aquamarine đục (nhiều bao thể) có màu xanh sữa, giá thấp hơn nhiều so với đá mài giác trong.
- Muốn đậm màu Thuỷ hơn: phối thêm đá đen như obsidian, tourmaline đen, hoặc đá xanh lam đậm.
Nói gọn lại
Aquamarine là beryl xanh lam nhờ sắt, cứng 7,5 đến 8, thường sạch trong, phần lớn đã được nung để bỏ sắc lục. Viên nhỏ thường nhạt màu là chuyện tự nhiên, không phải hàng kém. Theo quan niệm màu, nó hay được xếp hợp mệnh Thuỷ và mệnh Mộc. Cẩn thận với topaz xanh, spinel tổng hợp và thuỷ tinh bán lẫn; hoá đơn nên ghi đúng tên khoáng vật.